Aylanmadan olinadigan soliq 2026: Stavkalar, imtiyozlar va hisoblash tartibi

Aylanmadan olinadigan soliq O‘zbekiston soliq qonunchiligida kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun mo‘ljallangan eng ommabop va tushunarli soliq turi hisoblanadi. Ushbu tizim tadbirkorlarga murakkab buxgalteriya hisob-kitoblaridan qochish va soliq yukini sezilarli darajada kamaytirish imkonini beradi. Soliqning ushbu turi umumiy tushumdan foiz ko‘rinishida hisoblanishi bilan ajralib turadi, ya’ni tadbirkor o‘z xarajatlarini isbotlash yoki murakkab foyda hisob-kitoblarini yuritish majburiyatidan ozod bo‘ladi. 2026-yilga kelib, ushbu soliq turi yanada optimallashtirildi va raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirildi, bu esa biznes egalariga bor e’tiborini mahsulot sifati va savdo hajmini oshirishga qaratish imkonini beradi.

Aylanmadan olinadigan soliqni to‘lash huquqiga yillik jami daromadi bir milliard so‘mdan oshmagan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar ega. Ushbu bir milliardlik chegara kichik biznesni yirik korporatsiyalardan ajratib turuvchi asosiy mezon hisoblanadi. Agar tadbirkorning yillik aylanmasi ushbu ko‘rsatkichdan oshsa, u avtomatik ravishda umumiy soliqqa tortish tizimiga (QQS va foyda solig‘i) o‘tishi shart. Shuni ta’kidlash kerakki, aksiz to‘lanadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchilar, foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalar va davlat ulushi mavjud bo‘lgan ayrim tashkilotlar tushum hajmidan qat’i nazar, ushbu soliq turini qo‘llay olmaydilar. Bu cheklovlar iqtisodiyotning strategik tarmoqlarida shaffoflikni va yuqori nazoratni ta’minlash maqsadida joriy etilgan.

2026-yilda aylanmadan olinadigan soliqning bazaviy stavkasi 4 foiz miqdorida saqlanib qolmoqda, biroq faoliyat turi va joylashgan hududga qarab stavkalar farqlanishi mumkin. Masalan, umumiy ovqatlanish korxonalari, chakana savdo nuqtalari yoki xizmat ko‘rsatish sohasi vakillari uchun alohida imtiyozli stavkalar qo‘llaniladi. Eng muhim yangiliklardan biri shundaki, olis va borish qiyin bo‘lgan tumanlarda faoliyat yuritayotgan tadbirkorlar uchun soliq yukini 1 foizgacha kamaytirish ko‘zda tutilgan. Bunday tabaqalashtirilgan yondashuv hududlarni bir tekis rivojlantirishga va chekka qishloqlarda tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Soliq davri har chorak yakuni bo‘yicha hisoblanadi va hisobotlar elektron shaklda shaxsiy kabinet orqali taqdim etiladi.

Tadbirkorlar uchun qo‘shimcha qulaylik yaratish maqsadida aylanmadan olinadigan soliqni qat’iy belgilangan summada to‘lash tizimi ham mavjud. Ushbu tartibga ko‘ra, yillik tushumi 100 million so‘mdan oshgan tadbirkorlar ixtiyoriy ravishda yiliga ma’lum bir belgilangan miqdorni to‘lash orqali soliq hisobotlarini topshirishdan butunlay ozod bo‘lishlari mumkin. Bu usul ayniqsa kassa apparatlari va cheklar bilan ishlashda qiyinchilikka duch keladigan kichik savdo shoxobchalari uchun juda foydali. Qat’iy summa to‘langanda tadbirkorning ortiqcha tushumi soliqqa tortilmaydi, bu esa daromad o‘sgan sari soliq yukining nisbatan kamayishiga olib keladi. Ushbu tizim biznesning "soya"dan chiqishiga va qonuniy faoliyat yuritishiga kuchli turtki bermoqda.

Aylanmadan olinadigan soliq tizimida ishlaydigan yuridik shaxslar uchun dividendlar masalasi ham alohida tartibga ega. Korxona o‘z foydasidan aylanma solig‘ini to‘lagandan so‘ng, qolgan sof foydani ta’sischilar o‘rtasida dividend ko‘rinishida taqsimlashi mumkin. 2026-yilgi qoidalarga ko‘ra, dividendlar bo‘yicha soliq stavkasi 5 foizni tashkil etadi, biroq ayrim investitsion loyihalar doirasida ushbu soliqdan ham vaqtincha ozod bo‘lish imkoniyatlari mavjud. Shuningdek, eksport hajmi umumiy savdoning 15 foizidan oshgan korxonalar uchun aylanmadan olinadigan soliq stavkasi mos ravishda pasaytiriladi. Bu esa mahsulotlarni xalqaro bozorga olib chiqayotgan mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashning samarali usulidir.

Hozirgi vaqtda aylanmadan olinadigan soliqni hisoblash jarayoni to‘liq avtomatlashtirilgan. Onlayn nazorat-kassa mashinalari va elektron hisob-fakturalar tizimi orqali olingan ma’lumotlar soliq idoralarining serverlarida tahlil qilinadi va tadbirkor uchun tayyor hisobot shakllantiriladi. Kelajakda ushbu tizim "soliq maslahatchisi" funksiyasi bilan kengaytirilib, tadbirkorlarga qaysi tizimda ishlash foydaliroq ekanligi haqida sun’iy intellekt yordamida maslahat berishni boshlaydi. Aylanmadan olinadigan soliq nafaqat davlat byudjeti uchun barqaror manba, balki kichik biznesning hayotiyligini ta’minlovchi va ularni murakkab moliyaviy to‘siqlardan himoya qiluvchi muhim qalqon bo‘lib xizmat qilmoqda.